Khoảng thời gian đầu thực hành công việc tham vấn tâm lý, có hai câu hỏi tôi luôn đặt ra cho mình liên quan đến năng lực tham vấn: “Liệu tôi có đủ năng lượng để nâng đỡ khách hàng của mình không?” và “Liệu có thiên kiến, nhãn dán nào trong tâm trí đang tạo ra rào cản đối với bản thân mình không?”. Đến nay, hai câu hỏi này đóng vai trò như kim chỉ nam để tôi tiếp tục vun đắp cho bản thân, ý thức đây là trách nhiệm mà mình phải thực hiện, nếu muốn đi tiếp con đường của một người đồng hành, một người có năng lực làm tham vấn.
Người làm tham vấn tâm lý cũng là một người đang trong tiến trình sống của chính họ. Với tôi, tiến trình sống này cho tôi vô vàn chất liệu để đối diện, điều chỉnh, nhận ra, chấp nhận, thực hành mỗi ngày. Khi làm công việc tham vấn, tôi luôn bám lấy những ý cốt lõi: Tham vấn là một mối quan hệ nghề nghiệp và không có khoảng cách quyền lực mà ở đó, khách hàng lấy lại quyền làm chủ cuộc đời họ, đạt được những mục tiêu mà họ hướng đến. Vậy, người làm tham vấn tự đánh giá năng lực tham vấn của mình như thế nào nếu họ không tự làm chủ cuộc đời mình, không thể chăm sóc bản thân và không ngừng trau dồi, học tập thì làm sao có thể đồng hành cùng ai đó trong nỗ lực làm chủ cuộc đời họ?
Năng lực chăm sóc và nâng đỡ chính mình
Tôi từng được hỏi rất nhiều lần rằng: “Làm sao có thể chịu đựng được nỗi đau của người khác?”. Trong quá trình học, thực hành có giám sát, tôi nhận ra công việc tham vấn tâm lý đâu chỉ là “cố gắng chịu đựng nỗi đau của người khác”, cũng không phải giữ cho mình hình ảnh một người “có trái tim rộng lớn ôm lấy mọi nỗi đau”. Tôi quay lại mục tiêu của mối quan hệ nghề nghiệp này là gì, là đồng hành và cùng khách hàng xây dựng cuộc đời họ hướng đến. Vậy năng lực tham vấn làm sao tách biệt được năng lực chính nhà tham vấn ấy sống cuộc đời họ?
Ở vị trí đồng hành, người làm tham vấn cũng cần có một không gian để vun đắp, từ đó người tham vấn và khách hàng cùng tạo nên một tiến trình triển nở trong chính họ. Vậy thì, tại sao không ít người làm công việc trợ giúp lại để bản thân chìm trong đau khổ của người khác, tại sao lại khiến niềm vui sống trong mình ngày càng hao mòn? Những phiên làm việc liên tục, quá tải đến kiệt sức – đó có phải là một hình ảnh của một người làm nghề trách nhiệm không?
Những câu hỏi trên có lẽ dành cho tất cả chúng ta, những người đang làm công việc trợ giúp nói chung và công việc tham vấn tâm lý nói riêng.
Chăm sóc bản thân là một yêu cầu mang tính đạo đức nghề nghiệp (ACA, 2014), bởi việc áp dụng các chiến lược chăm sóc bản thân giúp giảm thiểu khả năng xảy ra tình trạng suy giảm năng lực hành nghề (ACA, 2010). Những vấn đề trong đời sống cá nhân của nhà tham vấn, tình trạng kiệt sức trong công việc, cản trở về thể chất hoặc tâm thần, hay việc lạm dụng chất gây nghiện đều có thể dẫn đến suy giảm năng lực hành nghề (ACA, 2010).
Nhiều nhà tham vấn lại không thường xuyên áp dụng trong cuộc sống của chính mình những kỹ thuật mà họ khuyến nghị cho thân chủ (O’Halloran & Linton, 2000; Skovholt và cộng sự, 2001). Người làm tham vấn quản lý tốt nhu cầu chăm sóc bản thân của chính mình sẽ có nhiều khả năng thiết lập các ranh giới phù hợp với khách hàng và ít có khả năng sử dụng khách hàng nhằm đáp ứng các nhu cầu cá nhân hoặc nghề nghiệp của chính họ (Nielsen, 1988).
Với hành trình của bản thân, tôi dù hiểu mình cần chăm sóc bản thân nhưng cũng từng khá loay hoay, không biết đâu sẽ lựa chọn đúng. Mỗi khi tôi thử áp dụng một gợi ý chăm sóc bản thân nào đó, tôi lại thấy dường như nó không dành cho mình (hoặc không phù hợp với tôi ở một thời điểm nhất định). Chẳng hạn gợi ý đó là: ghi ra lời biết ơn mỗi ngày. Tôi nhận ra thực hành này không hiển nhiên giúp ích nếu đó là việc phải làm thay vì là sự tự ý thức, được thôi thúc từ chính mong muốn bày tỏ lòng biết ơn với điều gì đó, ai đó, và việc cảm nhận cả quá trình ấy mang đến cảm giác dễ chịu, nhận ra khía cạnh/ ý nghĩa tốt đẹp nào đó về cuộc sống mình đang có. Cần có một tiến trình thực sự diễn ra để chúng ta nhận diện được điều bản thân hướng đến.
Tôi tìm hiểu những khái niệm về chăm sóc bản thân được nhắc đến trong một số mô hình. Có thể kể đến Công cụ Self-Care Wheel (Olga Phoenix) với 6 khía cạnh: tâm lý, cảm xúc, tâm linh, cá nhân, thể chất, chuyên môn. Những khía cạnh này khá rõ nhưng phần nội dung điền vào trong từng khía cạnh mới chính là thứ khiến nhiều người lúng túng, dễ rơi vào một vòng lặp tiếp theo của việc tuân thủ một danh sách. Vậy ai sẽ là người điền những chi tiết vào từng khía cạnh cho chúng ta nếu không phải là chính chúng ta? Hay Self-Care Matrix (Austen và cộng sự, 2019) đề cập đến 7 trụ cột chăm sóc bản thân (xét trên phương diện cá nhân lẫn hệ thống) được thể hiện thông qua các hoạt động dựa trên động lực, hành động và thay đổi của cá nhân. Những hoạt động này ở mức độ cá nhân cũng cần mỗi người tự chọn lựa.
Tiếp tục tìm hiểu chăm sóc bản thân đang được nhận diện như thế nào giúp tôi nhìn rõ rằng không có một công thức duy nhất hay tối ưu.
Khi các kế hoạch chăm sóc bản thân được xây dựng như những kế hoạch tự hoàn thiện bản thân, chúng dễ tạo ra cơ hội cho sự tự phê phán và tự đánh giá khắt khe, đặc biệt đối với những nhà tham vấn mới vào nghề, những người thường phải vật lộn với sự lo âu và nghi ngờ năng lực bản thân (Skovholt, 2012). Nghĩa là, chăm sóc bản thân không nhất thiết là những “hành động đạt được” hay “danh sách việc cần làm”.
Một số định nghĩa sau đây về chăm sóc bản thân có lẽ sẽ gợi mở điều gì đó trong chiến lược chăm sóc bản thân của mỗi chúng ta:
- Chăm sóc bản thân là khả năng làm đầy lại và tiếp thêm năng lượng cho chính mình bằng những cách thức lành mạnh (Gentry, 2002).
- Chăm sóc bản thân là việc tham gia vào những hành vi giúp duy trì và thúc đẩy sức khỏe thể chất và cảm xúc (Myers và cộng sự, 2012).
- Thuật ngữ chăm sóc bản thân không chỉ đề cập đến việc tham gia vào các thực hành khác nhau, mà còn bao hàm một thái độ quan tâm, chăm sóc, hay một cách hiện hữu với sự quan tâm và chăm sóc dành cho chính mình (Kissil & Niño, 2017).
- Chăm sóc bản thân bao gồm cả sự tự phản chiếu và hành động, thông qua việc nhận biết những nhu cầu của bản thân và chủ động tìm kiếm các nguồn lực có thể nuôi dưỡng sức khỏe và sự an lạc của mình (Colman và cộng sự, 2016; Pakenham, 2017).
- Chăm sóc bản thân không phải là một sự xa xỉ, mà là một yêu cầu mang tính chuyên môn và đạo đức đối với những người làm việc trong lĩnh vực sức khỏe tâm thần. Vì vậy, điều quan trọng là cần hiểu được hiệu quả tiềm năng của các hình thức thực hành chăm sóc bản thân khác nhau (Norcross & Guy, 2007).
Vòng xoắn trên giúp chúng ta nhận ra năng lực tham vấn gắn bó chặt chẽ như thế nào với năng lực chăm sóc bản thân ở người làm nghề tham vấn. Nếu chúng ta đã quen thuộc với những lý thuyết giới thiệu về năng lực người làm nghề trong những lý thuyết tiếp cận cụ thể thì khả năng tự chăm sóc chính mình có thể được ví như “nền tảng chạy ngầm” của năng lực tham vấn.
Chăm sóc bản thân không phải là những lựa chọn ngẫu nhiên mà nó chính là một chiến lược với sự ý thức một cách toàn diện ở mỗi người. Posluns & Gall (2020): “Các chuyên gia sức khỏe tâm thần thường thực hành nhiều hình thức chăm sóc bản thân nhằm nuôi dưỡng năng lực tự nhận thức, duy trì sự cân bằng, phát triển tính linh hoạt trong thích ứng, bảo vệ sức khỏe thể chất, tăng cường hỗ trợ xã hội và chăm sóc đời sống tâm linh/tinh thần”. Nhóm tác giả cũng đã đề xuất những hoạt động tương ứng với từng khía cạnh trong 6 khía cạnh được đề cập ở trên.
Chúng ta hiểu chăm sóc chính mình quan trọng đến thế nào nhưng bắt đầu từ đâu, có lẽ đó là một câu hỏi không dễ trả lời ngay được.
Khi đọc quyển sách “Counselor Self-Care” (nhóm tác giả Gerald Corey, Michelle Muratori, II Austin, II Austin, Jude T., Julius A. Austin)*, tôi càng được củng cố không có một hướng dẫn nào cụ thể mà các tác giả chia sẻ về quá trình họ tự làm việc với nội tâm, rồi từ đó nhận ra đâu là điều mình cần, hoặc đâu là điều mình cần từ bỏ để giữ lấy mình. Quyển sách đưa chúng ta đến khám phá hành trình chăm sóc bản thân mang đậm dấu ấn cá nhân của nhóm tác giả và các tác giả khách mời. Chắc chắn, hành trình này là một hành trình rộng mở và tự do với mỗi người khi họ vẫn còn giữ lấy một thái độ chú tâm chăm sóc cùng những khoảng không tự soi chiếu, nâng đỡ chính mình.
Đọc thêm:
***Bài đã đăng trên Bản tin Nghề Tham vấn Tâm lý số 11. Mời bạn đọc thêm.
Tài liệu tham khảo:
- Self-Care Through Self-Compassion: A Balm for Burnout. Truy cập tại: https://tpcjournal.nbcc.org/self-care-through-self-compassion-a-balm-for-burnout/
- The Self-Care Matrix: A unifying framework for self-care. Truy cập tại: https://selfcarejournal.com/article/the-self-care-matrix-a-unifying-framework-for-self-care/
- Posluns, K., & Gall, T. L. (2020). Dear mental health practitioners, take care of yourselves: A literature review on self-care. International Journal for the Advancement of Counselling, 42(1), 1-20.
- El-Osta, A., Webber, D., Gnani, S., Banarsee, R., Mummery, D., Majeed, A., & Smith, P. (2019). The self-care matrix: a unifying framework for self-Care.-Selfcare Journal. SelfCare Journal.
- Coaston, S. C. (2017). Self-care through self-compassion: A balm for burnout. The Professional Counselor, 7 (3), 285-297.
- Van den Broeck, L., De Laet, T., Dujardin, R., Tuyaerts, S., & Langie, G. (2024). Unveiling the competencies at the core of lifelong learning: A systematic literature review. Educational Research Review, 45, 100646.