Là người làm tham vấn dựa trên hai liệu pháp chính là Thân chủ trọng tâm (PCT) và Chấp nhận & Cam kết dựa trên Yoga Chánh niệm (MYACT), tôi nhận ra những bước chuyển không bao giờ xuất hiện chỉ với những ý tưởng. Sự thay đổi, chuyển hóa cần một quá trình thực hành. Sự thực hành đó gắn chặt, đi sâu vào đời sống cá nhân như một lối sống của chính họ, do cá nhân ấy lựa chọn và cam kết hành động.
Tiến trình ấy quả thật không dễ dàng, có những đoạn gập ghềnh, trồi sụt và rồi nhiều người đã bỏ cuộc, bế tắc trong những vòng luẩn quẩn. Bài viết dưới đây, tôi không phân tích về hai liệu pháp PCT và MYACT. Tôi chọn tìm chân dung chuyên viên tham vấn ở đoạn giúp khách hàng “chấp nhận trải nghiệm và chấp nhận chính mình” để rồi sau đó nâng đỡ khách hàng ấy trong một tiến trình họ bước vào, duy trì việc thực hành.
Khách hàng không thể bắt đầu thực hành theo “bài mẫu có sẵn” nào cả mà họ cần là người quyết định lựa chọn lối sống họ muốn theo đuổi. Để ra quyết định, họ cần chấp nhận những gì bản thân đang có, những gì đang là điều họ cần chú tâm chứ không phải là một hình mẫu nào bên ngoài. Đây là những đoạn đòi hỏi sự bước tới, của cả chuyên viên lẫn khách hàng, để nhìn thấy điểm giao ý nghĩa của sự dấn thân cam kết thực hành từ hai phía trong toàn bộ tiến trình tham vấn.
Chấp nhận trải nghiệm và chấp nhận chính mình
Chúng ta thường hào hứng với những điều mới mẻ, với những mong muốn chạm đến những thay đổi hứa hẹn những giá trị tốt đẹp. Nhưng có một điểm quan trọng mà rất nhiều người bỏ qua khi thực hành hướng đến sự thay đổi, đó chính là học cách chấp nhận. Thực hành một lối sống vì thế không phải chạy theo những trào lưu hay phong cách sống. Thực hành một lối sống chính là tìm đến sự thay đổi, chuyển hóa trước tiên từ chính con người cá nhân mình ở thời điểm hiện tại.
Tham vấn chắc chắn không phải là việc đưa ra một lộ trình, danh sách việc cần làm và gọi đó là công thức… chữa lành. Những mô hình, cách tiếp cận được sử dụng trong các phiên làm việc đóng vai trò gợi mở, dẫn dắt chuyên viên và khách hàng vững vàng từng bước đi trên con đường có sự thực hành, đó là sự thực hành dựa trên những điểm neo quan trọng. Xuyên suốt những tiến trình làm việc dựa trên ACT và PCT, yếu tố “chấp nhận” là yếu tố then chốt.
Chấp nhận trải nghiệm mình đang có và chấp nhận chính bản thân là điều không thể tách rời bởi đó là góc nhìn con người cá nhân luôn trong một tiến trình (self-as-process) với dòng chảy liên tục của trải nghiệm, chuyển hóa, đổi thay. Việc nhận ra và cởi mở với những trải nghiệm đã hình thành nên các giá trị của chúng ta, cũng như cách chúng ta hành xử, phản ứng và tương tác với người khác sẽ là một phần của bối cảnh trị giúp mỗi người hiểu rõ bản thân. Từ đó tạo nên những động lực dẫn đến sự thay đổi, sự quyết tâm thực hành một lối sống mới.
Với Liệu pháp Chấp nhận và Cam kết (ACT), 6 chặng được nhắc đến trong cả tiến trình dài bao gồm: chấp nhận, tách bản thân khỏi những suy nghĩ, kết nối với giây phút hiện tại, nhìn mình trong bối cảnh, xét lại những giá trị cốt lõi, cam kết hành động. Tất cả những thực hành này giúp cá nhân phát triển tính linh hoạt, uyển chuyển về mặt tâm lý, giúp họ không tự “trói buộc” bản thân vào những niềm tin sai hay những thiên kiến không có ích mà sẵn sàng phá vỡ những điều đang ràng buộc bản thân. Tính linh hoạt tâm lý (psychological flexibility) là khả năng dung hòa và phản ứng phù hợp với hoàn cảnh, thay vì phản ứng bốc đồng hoặc cố gắng trốn tránh trải nghiệm. Từ đó hướng đến những thực hành mang tính lâu dài thay vì ngắn hạn để đối phó. Khi biết chấp nhận, khách hàng tự do hơn để hành động theo giá trị, thay vì bị kiểm soát bởi nỗi sợ hay sự khó chịu.
Với ACT, chuyên viên làm việc với khách hàng và với chính mình để tạo được tâm thế cùng tham gia vào quá trình liên tục chấp nhận những trải nghiệm nội tâm trong nỗ lực cam kết giữ lấy các giá trị lựa chọn cũng như các hành vi đi cùng. Sự thực hành của chuyên viên chính là chất liệu quan trọng giúp họ đồng hành, liên tục củng cố cho quá trình chấp nhận và cam kết của khách hàng – người đang cần được nâng đỡ, đón nhận, khích lệ.
Với Liệu pháp Thân chủ Trọng tâm (PCT), 1 trong 3 yếu tố quan trọng được nhắc đến chính là đón nhận khách hàng một cách tích cực vô điều kiện (Unconditional Positive Regard). Chuyên viên tham vấn có thể không đồng tình với một số hành động, quan điểm nào đó của khách hàng nhưng cần có thái độ chấp nhận khách hàng ở điểm họ đang đứng, ở con người họ đang là, một cách chân thành. Rogers (1977) chỉ ra rằng càng được quan tâm, chấp nhận thì thân chủ càng có nhiều cơ hội chạm đến những phiên làm việc thành công. Sự chấp nhận một cách chân thành từ chuyên viên sẽ giúp khách hàng học cách chấp nhận bản thân họ, điều vốn dĩ rất “khan hiếm” trong những trải nghiệm họ từng có. Họ từng không được chấp nhận, họ từng ôm lấy những niềm tin phi lý, tiêu cực về chính mình. Chấp nhận bản thân chính là nền tảng để một người phát triển.
Điều cần chú ý ở đây là sự chấp nhận phải thật sự xuất phát từ sự đồng nhất bên trong lẫn bên ngoài của người làm tham vấn. Có những lúc, chuyên viên khó cảm thấy có thể chấp nhận hoặc chú tâm một cách vô điều kiện (Corey, 1986).
Điều này cho thấy người tham vấn cũng cần một quá trình làm việc với bản thân, chấp nhận những trải nghiệm họ có thể gặp, chấp nhận con người cá nhân để từ đó đảm bảo được một không gian an toàn cho phiên làm việc với những ranh giới lành mạnh đã được thiết lập.
Học cách thực hành sự chấp nhận
Trong quá trình thực hành, tôi nhận ra một trong những thử thách lớn nhất với khách hàng và với chính chuyên viên tham vấn là thật sự chấp nhận. Có rất nhiều trường hợp mong muốn đạt được một kết quả tích cực, nghĩ đến một viễn cảnh tươi đẹp sau quá trình tham vấn nhưng họ khó phân biệt được điều gì cần chấp nhận (những điều mình không kiểm soát, không thay đổi được) và điều không cần phải chấp nhận (điều mà cá nhân mình có thể tự định đoạt hay quyết tâm theo đuổi). Có trường hợp phân định được mình cần chấp nhận điều gì nhưng chỉ dừng lại ở ý định, ý muốn mà không thật sự chấp nhận bởi nhiều lý do.
Quả thực, có một khoảng cách giữa chấp nhận trong hình dung về khái niệm và sự chuyển hóa dẫn đến chấp nhận thật sự. Khi thực hành MYACT, tôi giúp khách hàng học cách chấp nhận không phải từ suy nghĩ bởi suy nghĩ là điều không dễ nắm bắt mà chấp nhận ngay ở chính cơ thể họ, từ đó chấp nhận trải nghiệm họ có được trong đời thường. Trong chuyển động, họ gặp khó khăn chỗ nào, tôi sẽ giúp họ nhận ra những giới hạn trên cơ thể mỗi người khác nhau ra sao. Có người cơ thể vốn dĩ rất dẻo, nhưng lại khó thực hiện những chuyển động đòi hỏi sự cân bằng, vững vàng. Có người cơ thể có sức mạnh nhưng lại khó đi vào trạng thái thả lỏng. Ngay chính tại thời điểm thực hiện từng động tác, từng chuyển động, khách hàng học được cách tự nhận biết, tự quan sát chính mình thông qua cơ thể.
Từ đó, họ học được cách tự chấp nhận, họ giải phóng bản thân khỏi những suy nghĩ mà tập trung ngay vào phần cơ thể đang “không theo ý mình”, vào cảm nhận cơ thể ở hiện tại. Bài thực hành này được củng cố liên tục, dẫn dắt từ cơ thể qua tâm trí. Khách hàng sẽ hiểu được tự nhận biết và tự chấp nhận là gì thông qua bài học họ thực hành mỗi ngày, mỗi giây phút trên cơ thể và hơi thở của mình.
Một triết lý rất sâu sắc trong Yoga chính là sự hòa quyện và thống nhất giữa cơ thể và tâm trí. Chính sự kết nối này cho một người nhìn thấy mình một cách trọn vẹn hơn thay vì chỉ xoáy sâu tìm cách làm việc với duy nhất tâm trí. Hoelzel và cộng sự (2011) từng chỉ ra mối liên hệ giữa việc tự nhận biết về cơ thể (body awareness) đến khả năng điều chỉnh sự chú ý (attention regulation), khả năng điều hòa cảm xúc (emotion regulation) và những quan niệm của họ về bản thân (perspective on the self). Các yếu tố này sẽ tác động qua lại lẫn nhau và dần dẫn đến khả năng tự điều chỉnh (self-regulation) ở một cá nhân.
Với ACT và PCT, chính chuyên viên tham vấn phải là người thực hành lối sống tự quan sát, tự nhận biết, tự chấp nhận chính mình. Thấu hiểu những khó khăn, cản trở ở chính mình khi thực hành từng bước này sẽ giúp họ kiên trì hơn trong nỗ lực nâng đỡ khách hàng. Từ năng lực làm việc với sự tự chấp nhận ở mình, chuyên viên sẽ từng bước thực hành chấp nhận vô điều kiện khách hàng – người vốn đang gặp rất nhiều khó khăn trong hành trình hiểu biết bản thân và chấp nhận những điều tưởng chừng như không thể chấp nhận ở họ.
Tôi học bài học chấp nhận trước tiên thông qua những bài thực hành quan sát, chú tâm để đón nhận toàn bộ cơ thể mình. Khi tôi nhận ra mỗi cơ thể đều có những đặc điểm riêng, không thể ép cơ thể khi nó không sẵn sàng thì tự nhiên tôi nhận ra bài học chấp nhận những điều mình không thể thay đổi để hướng đến điều mình có thể vun đắp và phát triển. Vì vậy, nếu việc thực hành lối sống này quá khó khăn, hãy nhớ rằng chúng ta còn cả cơ thể này để thực hành.
Nâng đỡ xuyên suốt tiến trình thực hành
Bên cạnh những kỹ năng, kỹ thuật mà người làm tham vấn đã rèn giũa, toàn bộ con người cá nhân của họ chính là nguồn lực quan trọng dành cho khách hàng trong toàn bộ tiến trình. Nâng đỡ khách hàng vì thế không chỉ hướng về duy nhất khách hàng mà chính người tham vấn và người trị liệu phải hướng về chính con người cá nhân của mình.
Trong quyển sách “Acceptance and Commitment Therapy: The Process and Practice of Mindful Change”, tác giả liệu pháp ACT Steven C. Hayes đã giới thiệu mô hình về mối quan hệ trị liệu được đúc kết từ các quá trình linh hoạt về mặt tâm lý được phản ánh trong người thực hành, khách hàng và các tương tác giữa họ. Theo đó, mọi tương tác giữa người thực hành tham vấn và khách hàng đều là cơ hội để củng cố sự linh hoạt về mặt tâm lý. Khi ấy, chuyên viên rời khỏi vị thế một chuyên gia và dấn thân thực hành như một con người đang hiện diện trước khách hàng.
Các tác giả cho rằng người tham vấn và người trị liệu chính là hình mẫu trong thực hành một lối sống. Với ACT, đó là lối sống chánh niệm (có mặt và hiện diện trong sự chú tâm), sống theo những giá trị bản thân hướng đến, dám đối diện khó khăn. Khách hàng cảm nhận được hình mẫu này và họ được khích lệ làm theo. Sự kiên trì trong thực hành của khách hàng không đến từ lời động viên mà cần đến từ sự cộng hưởng, tương tác về khía cạnh linh hoạt tâm lý – ý cốt lõi trong ACT. Vì thế, ACT hay MYACT có vai trò mô hình hóa trải nghiệm sống thật chứ không phải là một kỹ thuật đóng khung.
Carl Rogers chú trọng đến sự nhất quán (congruence) của người tham vấn và người trị liệu, nhấn mạnh tính chân thực và sự đồng điệu chân thành giữa cảm xúc nội tâm và biểu hiện bên ngoài của chuyên viên trong mối quan hệ với khách hàng. Khoảng cách tạo nên sự không nhất quán ấy cũng chính là khoảng trống mà chuyên viên cần phải thực hành nhận diện được, chấp nhận được sự tồn tại của khoảng cách và từ đó chính họ không ngừng thực hành nhằm đạt được hình ảnh mà họ hình dung về chính mình.
Hình dung về một người làm tham vấn hiện diện trong những phiên làm việc mang tính nâng đỡ khách hàng, tôi nhìn thấy một con người cá nhân với tất cả chất liệu, trải nghiệm làm nên họ. Họ cần là một người sẵn sàng học cách chấp nhận cuộc sống như nó vốn là như thế và chấp nhận toàn bộ con người mình trong tất cả bối cảnh. Đó không phải là một người chỉ chăm chú vào một kế hoạch thay đổi của khách hàng. Đó không phải là một người hào hứng nói về một lối sống thời thượng, hay ho nào cả. Mà đó là người kiên trì bước đi cùng khách hàng từ những bước thực hành một lối sống chấp nhận toàn vẹn cuộc đời mình.
***Bài đã đăng trên Bản tin Nghề Tham vấn Tâm lý số 08 – Thực hành một lối sống. Mời bạn đọc thêm.