Khoảng thời gian đầu thực hành công việc tham vấn tâm lý, có hai câu hỏi tôi luôn đặt ra cho mình liên quan đến năng lực tham vấn: “Liệu tôi có đủ năng lượng để nâng đỡ khách hàng của mình không?” và “Liệu có thiên kiến, nhãn dán nào trong tâm trí đang tạo ra rào cản đối với bản thân mình không?”. Đến nay, hai câu hỏi này đóng vai trò như kim chỉ nam để tôi tiếp tục vun đắp cho bản thân, ý thức đây là trách nhiệm mà mình phải thực hiện, nếu muốn đi tiếp con đường của một người đồng hành, một người có năng lực làm tham vấn.
Người làm tham vấn tâm lý cũng là một người đang trong tiến trình sống của chính họ. Với tôi, tiến trình sống này cho tôi vô vàn chất liệu để đối diện, điều chỉnh, nhận ra, chấp nhận, thực hành mỗi ngày. Khi làm công việc tham vấn, tôi luôn bám lấy những ý cốt lõi: Tham vấn là một mối quan hệ nghề nghiệp và không có khoảng cách quyền lực mà ở đó, khách hàng lấy lại quyền làm chủ cuộc đời họ, đạt được những mục tiêu mà họ hướng đến. Vậy, người làm tham vấn tự đánh giá năng lực tham vấn của mình như thế nào nếu họ không tự làm chủ cuộc đời mình, không thể chăm sóc bản thân và không ngừng trau dồi, học tập thì làm sao có thể đồng hành cùng ai đó trong nỗ lực làm chủ cuộc đời họ?
Năng lực học tập trọn đời
Ở phần trên, tôi chọn không chia sẻ về những việc mình làm hay không làm để chăm sóc bản thân, tôi chú trọng viết ra hành trình tôi đi tìm kiếm một chiến lược chăm sóc bản thân cho mình. Thật thú vị, hành trình ấy lại là hành trình đào sâu, tìm tòi, học hỏi những khái niệm, mô hình đã được nhắc đến. Việc tìm kiếm này cho tôi một điểm bám nền tảng, từ đó tôi có thể tự do phát triển chiến lược chăm sóc bản thân cho mình (và sau này tôi phát triển thành Bản đồ Chăm sóc bản thân SelfCare.MAP) mà không cần đóng khung theo bất cứ công thức nào.
Chăm sóc bản thân nếu không xuất phát từ chuỗi tò mò, khám phá, trau dồi, có lẽ sẽ không đi đến tận cùng con người cá nhân. Vì thế mà chăm sóc bản thân và học tập trọn đời là hai yếu tố không thể thiếu và cả hai yếu tố liên tục bổ trợ nhau trong suốt quá trình làm công việc một người trợ giúp và quá trình phát triển mình qua từng chặng của cuộc đời.
Bài viết “Lifelong Learning: The Secret to Excelling as a Counselor” (tạm dịch: “Học tập trọn đời: Nền tảng cho sự phát triển nghề nghiệp của nhà tham vấn”) cho rằng học tập trọn đời không đơn thuần là cập nhật kiến thức hay theo đuổi bằng cấp, mà là quá trình liên tục mở rộng hiểu biết về con người, xã hội và chính bản thân mình. Đối với người làm tham vấn, việc học giúp duy trì năng lực chuyên môn, thích ứng với những thay đổi của thời đại, phát triển các kỹ năng hỗ trợ thân chủ, nâng cao năng lực làm việc với sự đa dạng văn hóa và tiếp cận những nguồn tri thức, cộng đồng thực hành cũng như phản hồi chuyên môn cần thiết.
Quan trọng hơn, học tập trọn đời giúp một người có nhiều chất liệu để gắn liền với tự phản chiếu và tự đánh giá, giúp người làm nghề nhận diện giới hạn, điều chỉnh thực hành và duy trì sự phát triển bền vững.
Trong ý nghĩa đó, học tập trọn đời không phải hoạt động bên lề mà là một hình thức chăm sóc nghề nghiệp, giúp người làm tham vấn giữ được sự linh hoạt, tính nhân văn và khả năng đồng hành với con người trong một thế giới luôn thay đổi. Van den Broeck và cộng sự (2024) với một bài nghiên cứu mang tính tổng quan dựa trên rất nhiều khái niệm, nghiên cứu trước đó đã chỉ ra rằng học tập suốt đời không chỉ là tích lũy kiến thức, mà là phát triển năng lực tự học, duy trì động lực, làm việc với thông tin, kiên trì trước khó khăn và thích ứng với một thế giới luôn thay đổi. Nhóm tác giả đã giới thiệu một mô hình về 6 năng lực học tập suốt đời (lifelong learning competencies).
Đi vào từng năng lực này, chúng ta càng nhìn thấy rõ học tập trọn đời không phải là việc theo đuổi sự công nhận về kiến thức mà là quá trình một người có thể tiến gần đến việc làm chủ và hiện thực hóa cuộc đời, từng bước phát triển con đường mà họ đã hình dung về chính bản thân. Học tập trọn đời được nhìn nhận từ những năng lực và để trau dồi những năng lực này, chúng ta cần một chiến lược tổng thể phù hợp với mỗi cá nhân.
Khi làm công việc tham vấn tâm lý, tôi củng cố năng lực học tập trọn đời từ nhiều nguồn lực. Đầu tiên chính là tài liệu, sách vở, nơi tôi có thể đọc những lý thuyết, những quan điểm, từ đó mở rộng góc nhìn của bản thân.
Khi có một góc nhìn đủ rộng cho một chủ đề nào đó, tôi bắt đầu kết nối những kiến thức một cách tự động, từ đó những giả thuyết tiếp tục được đặt ra, nó thôi thúc tôi tìm kiếm những tài liệu dựa trên câu hỏi trong đầu và càng phát hiện ra nhiều nghiên cứu liên quan, hữu ích.
Cứ thế, mức độ hiểu một chủ đề nào đó càng được đào sâu. Sau này đọc và tìm hiểu, tôi biết được đó là Cơ chế Não phân tán (Diffuse Mode), là một khái niệm được tác giả Barbara Oakley nhắc đến trong quyển “Learning How to Learn” (tựa tiếng Việt: Học cách học). Đây là cơ chế nền tảng giúp hiểu sâu kiến thức và nảy sinh các ý tưởng sáng tạo, là trạng thái thư giãn khi tâm trí thả lỏng. Trong chế độ này, mạng lưới thần kinh mở rộng, cho phép não bộ kết nối các ý tưởng cũ với thông tin mới một cách tự nhiên để khơi nguồn sáng tạo và giải quyết các vấn đề phức tạp. Càng đào sâu kiến thức, nhìn vấn đề ở nhiều khía cạnh, tôi càng giúp chính mình nhận ra những thiên kiến, nhãn dán đang cản trở vị thế không biết của một người đồng hành.
Nguồn lực tiếp theo mà tôi muốn nhắc đến chính là chất liệu cuộc sống, đến từ trải nghiệm cá nhân và khoảng mà tôi tự phản chiếu trong từng phiên làm việc cá nhân. Những câu hỏi được đặt ra, những điểm liên kết hình thành giúp tôi tiếp tục quan sát, tìm hiểu. Chất liệu cuộc sống chính là một giáo trình sống động mà tôi không bao giờ muốn bỏ lỡ.
Ở đoạn viết này, tôi không nhắc đến những nhóm kỹ năng vì khi đi sâu vào chiến lược học tập trọn đời của cá nhân, mỗi người sẽ nhận ra đâu là những kỹ năng mình muốn phát triển.
Tinh thần của Carl Rogers đã lan tỏa trong tôi niềm tin về khả năng hiện thực hóa cuộc đời trong mỗi chúng ta. Vì đây là cuộc đời chúng ta lựa chọn sống, nên chúng ta hoàn toàn có quyền chọn cách đồng hành với bản thân bằng năng lực chăm sóc nâng đỡ mình và năng lực tự do khám phá thế giới rộng lớn này trong tiến trình hiện thực hóa cuộc đời đầy ý nghĩa. Càng có ý thức chăm sóc bản thân, bạn càng hướng đến trau dồi, chăm sóc chuyên môn; càng trau dồi, học tập thì bạn càng có nhiều sự sáng tạo và tự do lựa chọn những điều phù hợp với mình. Những năng lực ấy, trước tiên giúp ích chúng ta và kế đến là giúp hỗ trợ người đồng hành bên cạnh.
Đọc thêm:
***Bài đã đăng trên Bản tin Nghề Tham vấn Tâm lý số 11. Mời bạn đọc thêm.
Tài liệu tham khảo:
- Self-Care Through Self-Compassion: A Balm for Burnout. Truy cập tại: https://tpcjournal.nbcc.org/self-care-through-self-compassion-a-balm-for-burnout/
- The Self-Care Matrix: A unifying framework for self-care. Truy cập tại: https://selfcarejournal.com/article/the-self-care-matrix-a-unifying-framework-for-self-care/
- Posluns, K., & Gall, T. L. (2020). Dear mental health practitioners, take care of yourselves: A literature review on self-care. International Journal for the Advancement of Counselling, 42(1), 1-20.
- El-Osta, A., Webber, D., Gnani, S., Banarsee, R., Mummery, D., Majeed, A., & Smith, P. (2019). The self-care matrix: a unifying framework for self-Care.-Selfcare Journal. SelfCare Journal.
- Coaston, S. C. (2017). Self-care through self-compassion: A balm for burnout. The Professional Counselor, 7 (3), 285-297.
- Van den Broeck, L., De Laet, T., Dujardin, R., Tuyaerts, S., & Langie, G. (2024). Unveiling the competencies at the core of lifelong learning: A systematic literature review. Educational Research Review, 45, 100646.